حروف عامل و غير عامل
باسمه تعالی
« حروف به دو دسته عامل و غيرعامل تقسيم ميشوند »
۩ حروف عامل : جارّه – جازمه – ناصبه – مُشَبهّةٌ بِالفعل – لاي نفيجنس
شرط – شبيه به لَيسَ
۩ جارّه = باء و تاء و كاف و لام و واو و مُنذُ مُذ خَلا
رُبَّ ، حاشا ، مِنْ ، عَدا ، في ، عَن ، عَلي ، حَتّي ، إلي
ب ، ت ، و( براي قَسَم ) ك ( مانند ) لِـ ( براي )
مُنذُ ، مُذ ، مِنْ ، عَنْ ( از ) عَلي ( بر ) خَلا ، عَدا ، حاشا (به جز- مگر)
في ( در ) إلي ( به سوي ) حَتّي ( تا ) رُبَّ ( چه بسا )
۩ جازمه = لَم ( نه ) لَمّا ( هنوز نه ) لام امر« لِـ »( بايد ) لاء نهي ( نه )
إنْ ( اگر ) مَنْ ( هر كس ) ما ( هر چيزي )
توجّه : حرف لَمْ هيچگاه بر سر فعل ماضي وارد نميشود .
اگر بعد از لَمّا فعل ماضي بيايد لَمّا نقش ظرف را دارد و مفعولفيه ميباشد :
لَمّا ذَهَبَ : هنگاميكه رفت .
۩ ناصبه = أنْ ( كه- اينكه ) لَنْ ( هرگز ) اِذَن ( بنابراين- در اين صورت )
كَي ، لِكَي ( براي اينكه ) لِـ ( براي- تا ) حَتّي و فاي سببيِّه
فاي سببيه بعد از نفي يا طلب و يا بعد از لَيتَ و لَعَلّ ميآيد :
« وَ يالَيتَني كُنتُ مَعَكُم فَأفوزَ مَعَكُم »
أنْ + فعل مضارع = مصدر همان فعل :
اُحبُّ أنْ أدرُسَ = اُحِبُّ الدّراسَة ( مصدر مؤوّل )
لِـ و حَتّي + فعل مضارع ( أنْ ناصبه محذوف است ) لِيَكتُبَ :
در اصل : لِأنْ يَكتُبَ .
حَتّي يَذهَبوا : در اصل : حَتّي أنْ يَذهَبوا .
۩ مشبهّه بالفعل = اِنَّ و اَنَّ ( به درستي كه – همانا ) كَاَنَّ ( گويا )
لَيْتَ ( اي كاش ) لكِنَّ ( وليكن ) لَعَلَّ ( شايد )
توجّه : همزه اِنَّ در« ابتداي جمله » و بعد از مشتقات « قال » هميشه مكسور
ميباشد .
اِنَّ اللهَ ..... * قالَ اِنّي....
لكنْ حرف عطف است و غيرعامل ولي لكنَّ حرف مشبهةٌ بالفعل است و عامل.
۩ لاي نفيجنس = بر سر مبتدا و خبر وارد شده و مبتدا را منصوب كرده و كاري
با خبر ندارد .
اسم لاي نفي جنس به هيچ وجه تنوين نميگيرد و حتماً مبني بر فتح است :
لا تِلميذَ في الصّف
اسم و خبر لاي نفي جنس حتماً نكره ميباشند و خبرلاي نفي جنس هيچگاه
بر اسم لاي نفي جنس مقدّم نميشود .
بين اسم و خبر لاي نفيجنس نبايد كلمهاي فاصله بيندازد .
۩ ادوات شرط = لَو « حرف است و غيرعامل » ( اگر )
اِنْ « حرف است و عامل » ( اگر ) مَنْ ( هر كس )
إذما ( هرچند- هرگاه ) ما ( هرچه ) مَهما ( هرگاه )
أيّ ( هر كدام ) كَيفَما ( هرگونه ) مَتي ( هر وقت )
أينَما ( هر جا ) أيّان ( هر وقت – هر جا )
أنّي ( هر جا ) هَيثُما ( هر جا كه )
توجّه : ( مَن ، ما ، أيّ ) اگر در آغاز دو جمله قرار گيرند اسم شرط هستند :
مَــنْ يَجتَهِدْ يَنجَحْ . ( ادوات شرط دو فعل را جزم ميدهند . )
ولي اگر در وسط دو جمله قرار گيرند اسم موصول هستند :
أكرِمْ إلي مَـــنْ أحسَنَ إليك .
توجّه : اسمهاي شرط با اسمهاي استفهام تفاوت دارند . اسمهاي استفهام
براي پرسش به كار ميروند و صدارت طلب هستند و در آغاز جمله قرار
ميگيرند . ( مَنْ رَأيتَ : كه را ديدي ؟ )
و گاهي حرف جر و مضاف بر آنها مقدّم ميشوند :
( اِبنُ مَنْ أنتَ : پسر كيستي ؟ )
اسامي استفهام : مَنْ ( براي انسان ) ما ( براي اشياء غيرقابل لمس )
أيّ ( براي اشياء قابل لمس ) أينَ ( محل و مكان )
مَتي ( زمان ) كَيفَ ( چگونگي و حالت )
كَمْ ( مقدار و اندازهگيري )
ماذا ، مَن ذا ، مِمّن ، عَمّن ، لِمَ ، عَلامَ و فيمَ و...
( أ و هَلْ حروف استفهام هستند . )
تمامي اسامي استفهام صدارت طلب هستند : أينَ أنتَ ؟ مبني هستند
به جز أيّ كه معرب هست .
نقشپذيرند : ( أينَ : خبرمقدّم و محلاً مرفوع )
اگر بعد از كَيفَ اسم بيايد كَيفَ نقش خبرمقدّم را دارد و محلاً مرفوع :
كَيفَ أنتَ ؟ ( أنتَ : مبتداي مؤخّر و محلاً مرفوع ) ولي اگر بعد از كَيفَ
فعل بيايد كَيفَ نقش حـال را دارد و محلاً منصوب : كَيفَ أصْبِرُ في المَشاكِل ؟
اگر بعد از أينَ و مَتي اسم بيايد نقش خبرمقدّم را دارند و محلاً مرفوع :
أينَ الجَوادُ ؟ ( الجَوادُ : مبتداي مؤخّر و محلاً مرفوع)
اگر بعد از أينَ و مَتي فعل بيايد نقش ظرف را دارند و محلاً منصوب :
أينَ ذَهَبَ الجوادُ ؟ ( الجَوادُ : فاعل و مرفوع )
۩ حروف شبيه به لَيسَ = ما ، لا ، اِنْ ، لاتَ ( نيست )
« خبر را منصوب ميكنند . »
اسم و ضمير لاتَ هميشه اسم نكره است و خبر آن اغلب محذوف است
يا از ادوات ظرف زمان است :
حينَ – ساعة - وقتَ و ... امكان دارد كه اسم و خبر اين حروف هر دو نكره
باشند : لا رَجُلٌ حاضِراً
۩ حروف غيرعامل : تعريف ( ال )
عطف ( وَ ، ثُمَّ ، بَلْ ، حَتّي ، اَو ، لا ، فَ ، لكنْ )
انكار ( كَلّا )
استفهام ( ذكر كردم )
تنبيه ( ها ، ألا ، أما )
تصديق و ايجاب ( نَعَم )
تفصيل ( اَمّا ، اِمّا ) « خواه »
تحقيق ( قَد + فعل ماضي )
تخصيص ( هَلا ، ألا ، لَولا ، لَوما )
استقبال ( سَ ، سَوفَ )
نفي - نون وقايه - تأكيد ( نَّ،نْ )
ندا ( يا ) – واو حاليه – مايكافّه – مفاجات ( إذا،إذ )
ابتدا و تأكيد ( لَ )
واوجمله وصفيه
در پايان متذكر ميشوم :
در تجزيه حروف بايد گفت : عامل يا غيرعامل- مبني بر... - غيرمتصرف -
تعيين نوع حرف